ماموستا علی مردان؛ راوی بی همتای مقامات کردی
کردپرس: حسن زیرک همیشه خود را وامدار زنده یاد استاد علی مردان می دانست و در سال های حضور خود در بغداد به نیکی از او یاد کرده و همیشه عنوان می کرد که استاد در بغداد او را بسیار دلسوزانه راهنمایی کرده است.
بهزاد خالوندی
کرد پرس: در دنیای موسیقی اصیل و باستانی کردی تاکنون هنرمندان پرآوازه ای پا به عرصه گذاشته اند، هنرمندانی که هر کدام به تنهایی دنیایی از غرور و افتخار را در پس فعالیت های پربار هنری خویش برای قوم کرد به ارمغان آورده اند. یکی از این بزرگان بی گمان ماموستا علی مردان است، هنرمندی خوش صدا و اصیل که امروزه با گذشت سال ها گوش سپردن به ترانه های زیبایی همانند: «کتان کتانه»، «فاتمه»، «شه کره سیو» و آهنگ های بسیار دیگر، با صدای دلنشین و زیبای او لطف و صفایی بی پایان دارد. علی مردان جدای از تصنیف های زیبایی که خوانده، یک مقام خوان برجسته و صاحب سبک نیز هست و مقام های بسیاری با صدای او جاودانه شده اند. با همه این اوصاف، ماموستاعلی مردان برای نسل ما چندان شناخته شده نبوده و اطلاعات چندانی از وی در دست نیست. خوشبختانه چند سال قبل انستیتو فرهنگ کرد واقع در سلیمانیه به همت مدیر آن ( استاد مظهر خالقی) دست به انتشار ده سی دی صوتی با کیفیت نسبتاً مطلوب، از کارهای ماموستا علی مردان زده  که با خوش ذوقی خاصی دو گفتگوی نسبتاً طولانی استاد با رادیو کردی بغداد را هم در آن گنجانیده شده اند و این هنرمند نامدار به توصیف زندگی هنری خویش پرداخته است. این گفتگوها کمک بسیاری به نگارنده در تهیه این گزارش کرده و بخش های مبهم زندگی ماموستا علی مردان را از زبان خودش برای ما روشن ساخته است.
قرآن خوانی در مکتب خانه های کرکوک
ماموستا علی مردان در سال 1904 و در محله «تکیه شیخ علی» شهر کرکوک واقع در کردستان عراق چشم به جهان گشوده است. پدر وی «علی عبدالقادر» و مادرش «شهناز» نام داشت. قرآن خوانی به صورت سنتی در میان کردها رواج داشته و خوانندگان قدیمی هر کدام به نوعی پیوندی با این کتاب آسمانی داشته اند و علی مردان نیز از همان ابتدا با فراگیری قرائت قرآن کریم کار خویش را آغاز کرده است. ماموستا علی مردان چگونگی آشنایی خویش با قرائت قرآن کریم را اینگونه شرح می دهد: «در زمان خردسالی در تکیه شیخ علی واقع در کرکوک، در محضر ملا صالح، قرآن کریم را ختم کردم. در همان تکیه ملایی به نام رئوف بود، که حافظ کل قرآن بوده و صدای بسیار رسایی داشت و به مقام های کردی نیز بسیار مسلط بود. ملا رئوف در روزهای جمعه با صدای بسیار زیبایی قرآن می خواند و من شیفته قرآن خوانی او شدم و آنگونه که به یاد دارم مدت هفت یا هشت سال را به فراگیری قرآن خوانی پرداختم. هچنین در همین تکیه در کنار فراگیری قرائت قرآن، در نزد ملا رئوف مقام های کردی را نیز یاد گرفتم.»
فراگیری مقام های کردی
پدر علی مردان در همان دوران نوجوانی فوت می کند  و او نزد دایی خود در «ده لیلان» می رود. این ده متعلق به شیخ حسیب نامی بوده که(بنا به توصیف علی مردان) مردی دانا و دوستدار موسیقی بوده، و بعضی شب ها با دعوت از نوازندگان منطقه، در منزل خویش مجالس مقام نوازی و مقام خوانی برقرار می کرده است. در این دوران علی مردان با دو مقام نواز و مقام خوان به نام های «خدر بهرام» و «کامل» آشنا می شود. علی مردان آن روزها را اینگونه به یاد می آورد: "شیخ حسیب در بعضی شب ها استاد خدر را به منزل خویش دعوت می کرد و او به زیبایی مقام های قدیمی را با تنبور می نواخت و من هم در گوشه ای نشسته و با شنیدن این مقام ها، آنها را فرا می گرفتم. استاد کامل نیز کمانچه نواز بوده و به شیوه خاصی مقام «ئه لاوه یسی» را اجرا می کرد و من همیشه در اجرای این مقام تحت تاثیر وی بوده ام. من به شیوه ای منظم مقام های کردی را می شنیدم و کم کم با مقام های «قه تار»، «کوو کوو»، «ئای ئای»، «خورشیدی» و «هجرانی» آشنا گشتم  و بعد از گذشت مدتی دریافتم که تحت تاثیر این مقام ها قرار گرفته ام. در همان سالها، در نیمه شبی کنار خرمن ها، در حال خواندن مقام «ئه لاوه یسی» بودم. گویا در همان هنگام استاد خدر و شیخ حسیب هم از خواب بیدار شده و مشغول گوش دادن به مقام خوانی من می شوند. آن دو صبح از اهل ده پرسیده بودند که چه کسی دیشب مقام «ئه لاوه یسی» را می خوانده است؟ دایی من گفته بود که صاحب آن صدا علی مردان خواهرزاده من است. چند روزی از این موضوع گذشت تا اینکه شبی با همراهی تنبورنوازی استاد خدر، شروع به خواندن کردم، استاد به ناگاه دست از تنبورنوازی کشیده و به شنیدن صدای من مشغول گشت. دریافتم که استاد سخت تحت تاثیر صدای من به هنگام اجرای مقام ها قرار گرفته است."
با وجود این توصیف ها محیط اجتماعی آن دوران برای علی مردان چندان هم مساعد نبوده و آن گونه که وی شرح می دهد، گاه فشارهای اجتماعی او را از خواندن بازداشته است: "من بعضی مواقع مجبور بودم که در خلوت به تمرین آواز بپردازم. زیرا کسانی که مثلاً پدرشان فوت کرده بود، به التماس از دایی ام می خواستند که مانع آواز خواندن من شود، و به همین دلیل من بیشتر در خلوت می خواندم. من پس از مدتی تمرین توانستم مقام ها را به خوبی فراگیرم."
استاد علی مردان کار موسیقی را با مقام قدیمی و اصیل  «ئه لاوه یسی» آغاز کرده بود و بعدها دیگر مقام های کردی و حتی هوره را نیز فرا گرفت.
آشنایی با اساتید موسیقی ایرانی در بغداد
استاد علی مردان پس از مدتی به بغداد می رود و به سفارش یکی از آشنایان، به نگهبانی در یکی از اماکن دولتی واقع در بعقوبه گمارده می شود. وی طی همان سال ها به صورت اتفاقی با برخی اساتید موسیقی ایرانی آشنا شده و از طریق آنها با دیگر مقام ها و دستگاههای ایرانی نیز آشنا می شود. علی مردان چگونگی آشنایی با این اساتید را این گونه روایت می کند: "روزی به بازار بغداد رفته و متوجه شدم شخصی در یک مهمان خانه در حال خواندن مقامی است که نام آن را نمی دانستم. من برای اینکه بتوانم بیشتر به صدای او گوش فرا دهم، وارد آنجا شده و چند نوبت پشت سر هم غذا سفارش دادم. کسی که آنجا بود رو به من کرد و گفت تو تنها برای غذا خوردن به اینجا نیامده ای. به چه منظوری آمده ای؟ در جواب گفتم که داشتم به مقام خوانی شما گوش می دادم. از من پرسید چرا به مقام علاقه مندی. در جواب گفتم که خودم مقام خوان هستم. آن شخص خود را مرتضی خان اصفهانی معرفی کرد و گفت که در ایران مشهور بوده و اصالتاً نیز کرد است. من نزدیک به یک سال و نیم با مرتضی خان اصفهانی همراه بودم و تا آنجا که میسر بود وی مقام های گوناگون را به من یا داد. بعد از آن با اصغر همدانی آشنا شدم و مقام های دیگر همانند ماهور، دشتی و شوشتری را از او یاد گرفتم. از آن به بعد چند مجموعه موسیقی را ضبط کردم و کم کم در کردستان تبدیل به خواننده ای مشهور شدم."
""هنرنمایی در رادیو کردی بغداد""
با بازگشایی اولین ایستگاه رادیو کردی در سال 1339در بغداد، ماموستا علی مردان به عنوان اولین خواننده این رادیو شروع به کار کرده و به ضبط مقام های کردی می پردازد. او درباره فعالیت های خود در رادیو کردی بغداد می گوید: "هنگامی که رادیو کردی عراق برای اولین بار شروع به کار کرد، من خواننده گروه بودم، کاک کامل کمانچه می نواخت و یک نوازنده عود و چند نفر دیگر هم بودند و اولین برنامه ای که اجرا کردیم، مقام «ئای ئای» بود. در آن زمان ما از امکانات چندانی برخوردار نبودیم و بعد از چند سال دستگاه های ضبط صدا را هم آوردند."
ماموستا علی مردان طی سال های فعالیت خویش در این رادیو یکی از مهم ترین مجموعه مقام خوانی های کردی را با صدای خویش به یادگار می گذارد. البته در این میان او بسیار خوش شانس هم بوده است، زیرا در میان هم عصران او و در همین شهر کرمانشاه، بزرگانی همانند شیخ حسین داودی از این شانس بی بهره بوده اند و از آن ها تنها یکی دو کاست صوتی آن هم با کیفیت بسیار پائین بر جای مانده است.
«فاتمه» یکی از مشهورترین آهنگ های زیبای ماموستا است که طی آن سال ها اجرایش کرده و خاطره جالبی از آن دارد: " شعر «فاتمه» متعلق به ماموستا هردی بود و من برای آن آهنگ سازی کردم. یک روز در حالی که داشتم به سمت خانه می رفتم، با خودم ترانه «فاتمه» را زمزمه می کردم، در همان حال و هوا بودم که ناگهان ماشینی با ترمز شدیدی به من برخورد کرد و در خیابان ولو شدم، اما خوشبختانه آسیب جدی ندیدم."
""دیدار با حسن زیرک در رادیو کردی تهران""
حسن زیرک همیشه خود را وامدار زنده یاد استاد علی مردان می دانست و در سال های حضور خود در بغداد به نیکی از او یاد کرده و همیشه عنوان می کرد که استاد در بغداد او را بسیار دلسوزانه راهنمایی کرده است.
علی مردان در گفتگویی که پس از مرگ حسن زیرک با رادیو کردی بغداد انجام داده رابطه خود و این هنرمند نامی را این گونه توصیف کرده است: "تنها خدا می داند که من چقدر حسن زیرک را دوست داشتم و با مردن او ترانه ها هم در حنجره من هم مردند. من هرگز حسن زیرک را فراموش نمی کنم و او بهترین خواننده بود. من و حسن زیرک  ارتباط بسیار نزدیکی با هم داشتیم و حتی در تهران نیز با هم بودیم. هنگامی که من به تهران رفتم، حسن زیرک هم در آنجا بود و یک روز صبح زود او همراه با یک خواننده بسیار زیبا که خودش را هایده معرفی کرد، به دنبال من آمده و با هم به مجلسی که در خانه حسن زیرک برگزار بود رفته و به اجرای آواز پرداختیم."
همانگونه که علی مردان توصیف می کند حسن زیرک در آن سال ها در تهران بود و کارهایی را با همکاری ارکستر بزرگ رادیو تهران، با نوازندگی بزرگانی همانند حسین یاحقی، حسن کسایی، احمد عبادی، جلیل شهناز و جهانگیر ملک اجرا کرده بود. ماموستا علی مردان نیز طی ایامی که در ایران حضور می یافت تصنیف ها و مقام های کردی متعددی را به تناوب در رادیو کردی تهران و رادیو کردی کرماشان اجرا و ضبط نمود.
"موسیقی کردی وامدار ماموستا علی مردان"
ماموستا علی مردان جدای از مقامات کردی، تسلط خوبی نیز بر زبان های فارسی، ترکی و عربی پیدا کرده و تصنیف هایی را نیز با این زبانها اجرا نموده است.
آخرین کار وی مجموعه ای است که در سال 1972 در رادیو کردی بغداد ضبط شده است. این استاد مسلم موسیقی کردی در طول سال های حیات خود خدمات زیادی به این هنر انجام داده است. وی درباره سالهای فعالیت موسیقایی خویش می گوید: "کارهایی که من انجام داده ام، به شیوه ای بوده که برای ملت من و جوانهایی که در آینده به آن دسترسی پیدا می کنند، بهترین باشد و کسانی که از کارهای من استفاده می کنند با آن دلشاد شده و به آن افتخار کنند."
ماموستا علی مردان حق بزرگی بر گردن فرهنگ و موسیقی کردی و به طبع فرهنگ ایرانی دارد و بزرگان موسیقی ایران همانند استاد شهرام ناظری، صدیق تعریف، مظهر خالقی و حسن زیرک از این استاد بلند مرتبه همیشه به نیکی یاد کرده اند. او نامی ماندگار از خویش در تاریخی موسیقی کرد بر جای گذاشته و هرگز از یادها نخواهد رفت. ماموستا علی مردان  در روز جمعه  23/7/1981 (اول تیرماه سال 60 شمسی) وفات نمود و در گورستان شیخ محی الدین شهر کرکوک به خاک سپرده شد. روحش شاد و یادش گرامی